از اين رو ، هارون‌الرشيد سرانجام براى مقابله با شيعه و نفوذ و رهبرى رو به گسترش و فراگير امام عليه السلام كمر به قتل او بست . هارون چند بار امام عليه السلام را دستگير و بازداشت كرد كه آخرين بازداشت ايشان چهارسال به طول انجاميد . با آنكه امام عليه السلام در زندان بسر مىبرد ، گسترش تشيع در جامعه و حضور فعال رهبران شيعى ، از نگرانى هارون نكاست ، تا اينكه سرانجام به دستور هارون ، يحيى بن خالد امام عليه السلام را در روز 25 رجب سال 183 هجرى در زندان بغداد به شهادت رساند . « 1 » سپس حكومت از ترس قيام شيعيان جمعى را فراهم ساخت و از آنان خواست بر مرگ طبيعى امام عليه السلام گواهى دهند . امام كاظم عليه السلام و معتزله درگيرى و جدال بين قدريه و جبريه يا همان معتزلىها و اشعرىها ، در تاريخ علمى ، دينى ، سياسى و فرهنگى جهان اسلام پيشينه‌اى بس دراز دارد . از زمان امام صادق عليه السلام جنبش عقل‌گرايى آغاز شد ، اما گاه به افراط رفت و گاه نيز با مشرب‌هاى سياسى همراه گرديد . در اينكه انديشه اعتزال متأثر از انديشه‌هاى يونانيان بوده ، گزارش‌هايى آمده ، گرچه مخالفانى هم دارد . جنبه افراطى مذهب اعتزال كه در صدد توجيه همه گزاره‌هاى دينى در پرتو عقل بوده ، مورد انتقاد امامان و نخبگان شيعى بوده است . توجيه عقلى همه گزاره‌ها و بيان آراى متضاد در مذهب اعتزال ، آنان را با پرسش‌هاى جدى روبه‌رو ساخت . در فرهنگ شيعى توجه به احاديث و سنت پيامبر به ميزان عقل ، مورد اهتمام بود و امامان شيعه در دفاع از دين - همانند توحيد مفضل از امام صادق عليه السلام و احاديث بىشمار ديگر از ايشان - هيچ‌گاه از سنت و سيره پيامبر خدا صلى الله عليه و آله غفلت نمىكردند . در مقابل افراط معتزله ، در تمسك اشعرىها به حديثْ بدون توجه به جعليات در آن ، افراطى ديگر روى داد و تأثيرات ناگوار بىشمارى را بر فرهنگ و معارف اسلامى وارد ساخت . امروز يكى از دلايل مهجور ماندن علوم انسانى ، اجتماعى ، طبيعيات و فلسفه در ميان مسلمانان ، همين نگاه افراطى در كنار نهادن عقل و خرد در دين است كه هنوز هم رگه‌هايى از اين نگاه با عناوينى ديگر ادامه دارد . مهم‌ترين مسائل مورد اعتنا و بحث‌انگيز در مذهب اعتزال و بعدها در اشاعره ، صفات خداوند و برخى مباحث پايه در معرفت دينى بود . امام عليه السلام در برابر اين جريان‌ها به‌ويژه اعتزال كه در

--> ( 1 ) . محمد بن حسن طوسى ، اختيار معرفة الرجال ( رجال كشّى ) ، تحقيق محمدتقى فاضل ميبدى و سيد ابوالفضل موسويان ، ص 503 .